صادرات، واردات و تراز تجاری کالا (UNCTAD، سال‌های منتخب 2005-2024)_

رویدادها

1. 01۱۹۸۶سقوط قیمت نفت در سال 1986همبستگیعلیت مورد انتظار

   عربستان سعودی نقش تولیدکننده تعادل‌بخش را کنار گذاشت؛ قیمت نفت از حدود 27 دلار به کمتر از 10 دلار در هر بشکه سقوط کرد و فشار بر تمام اقتصادهای صادرکننده نفت این پایگاه داده (عربستان سعودی، ونزوئلا، شوروی، ایران) وارد آورد.

   چرایی این پیوند: سهم سوخت از صادرات کالایی مستقیما با قیمت جهانی نفت همبسته است؛ سقوط سال ۱۹۸۶ ارزش (نه لزوما حجم) صادرات غالب ایران را به طور مکانیکی کاهش داد.

   ملاحظه: سهم ارزشی همچنین به رشد صادرات غیرنفتی بستگی دارد که در اقتصاد دوران جنگ بسیار محدود بود.

   تأخیر اثر: همان سال.منبع: US Energy Information Administration
2. 02۲۰۰۳ابرچرخه کالایی دهه ۲۰۰۰همبستگیعلیت مورد انتظار

   رونق زیرساختی چین پس از پیوستن به سازمان تجارت جهانی در ۲۰۰۱، همراه با رشد قوی اقتصاد جهانی، شاخص قیمت کالای صندوق بین‌المللی پول را از ژانویه ۲۰۰۰ تا میانه ۲۰۰۸ نزدیک به چهار برابر افزایش داد؛ قیمت نفت خام از حدود ۳۰ دلار در هر بشکه در ۲۰۰۳ به رکورد ۱۴۷ دلار در ۱۱ ژوئیه ۲۰۰۸ رسید و برای هر صادرکننده نفتی در این پایگاه داده (ایران، عربستان سعودی، ونزوئلا، روسیه) بادآورده مالی پایداری فراهم کرد، پیش از آن‌که بحران مالی جهانی این چرخه را ناگهان پایان دهد.

   چرایی این پیوند: سهم سوخت از صادرات کالایی همراه با رونق قیمتی افزایش یافت، زیرا پایه صادرات غیرنفتی ایران بسیار کندتر از رشد عواید بادآورده نفتی رشد کرد.

   ملاحظه: بخشی از این افزایش همچنین بازتاب رکود رقابت‌پذیری صادرات صنعتی و کشاورزی است، که داستانی جداگانه و داخلی است.

   تأخیر اثر: همان سال.منبع: US Energy Information Administration
3. ··۲۰۰۳آغاز جنگ عراقهمبستگیعلیت مورد انتظار

   حمله به رهبری آمریکا تقریباً 2 میلیون بشکه در روز از تولید نفت عراق را متوقف کرد؛ قیمت‌های جهانی نفت خام به سمت 40 دلار جهش کرد پیش از آنکه عربستان سعودی و دیگر اعضای اوپک تولید را برای جبران این کاهش افزایش دهند، و میانگین قیمت در کل سال 2003 به 30 دلار در هر بشکه رسید (19 درصد بالاتر از سال 2002).

   چرایی این پیوند: عراق پس از سقوط صدام به سرعت به یکی از بزرگ‌ترین بازارهای صادراتی ایران برای کالاهای مصرفی، مواد غذایی و مصالح ساختمانی تبدیل شد، تغییری ساختاری که ریشه در تغییر رژیم سال ۲۰۰۳ دارد.

   ملاحظه: این رابطه تجاری به تدریج در سال‌های بعد شکل گرفت و همچنین به سیاست ترویج صادرات خود ایران و منطقه‌ای‌شدن تجارت ناشی از تحریم‌ها بستگی داشت.

   تأخیر اثر: دو تا پنج سال.منبع: Middle East Research and Information Project (MERIP)
4. 03۲۰۰۸بحران مالی جهانی؛ فروپاشی بانک لمان برادرزهمبستگیعلیت مورد انتظار

   رکود جهانی هماهنگی را برانگیخت؛ قیمت نفت طی چند ماه از حدود 147 به حدود 40 دلار در هر بشکه سقوط کرد و به‌طور همزمان تمام صادرکنندگان نفت این پایگاه داده را متأثر ساخت، در حالی که اقتصادهای اروپایی متکی به اعتبار (اسپانیا، پرتغال، یونان) وارد بحران‌های طولانی‌مدت شدند.

   چرایی این پیوند: مازاد حساب جاری که عمدتا متکی بر صادرات نفت است، همراه با سقوط قیمت نفت و کاهش شدید درآمد صادراتی به شدت کوچک شد.

   ملاحظه: کاهش واردات در واکنش به این شوک نیز بر تراز اثر گذاشت و تا حدی افت سمت صادرات را جبران کرد.

   تأخیر اثر: همان سال تا سال بعد.منبع: Federal Reserve History
5. 04۲۰۱۵امضای برجام (توافق هسته‌ای ایران)همبستگیعلیت مورد انتظار

   ایران و کشورهای 1+5 برنامه جامع اقدام مشترک را در وین نهایی کردند که در ازای رفع تحریم‌های هسته‌ای سازمان ملل، اتحادیه اروپا و آمریکا، محدودیت‌هایی بر برنامه هسته‌ای اعمال می‌کرد؛ پس از آغاز اجرای تأییدشده توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در دی 1394، حدود 100 میلیارد دلار از دارایی‌های منجمد ایران آزاد شد.

   چرایی این پیوند: لغو تحریم‌ها از ژانویه ۲۰۱۶ به ایران اجازه داد صادرات نفت خود را ظرف یک سال تقریبا دو برابر کند و مستقیما سهم سوخت از صادرات کالایی را افزایش داد.

   ملاحظه: بازیابی حجم صادرات همچنین به دلیل کمبود سرمایه‌گذاری بالادستی پس از سال‌ها کم‌سرمایه‌گذاری محدود شد، بنابراین این بازگشت به اندازه‌ای که صرفا لغو تحریم پیش‌بینی می‌کرد کامل نبود.

   تأخیر اثر: شش تا دوازده ماه (اجرا از ژانویه ۲۰۱۶ آغاز شد).منبع: European External Action Service
6. 05۲۰۱۸خروج آمریکا از برجامهمبستگیعلیت مورد انتظار

   رئیس‌جمهور ترامپ خروج آمریکا از توافق هسته‌ای ایران را اعلام و بازگرداندن مرحله‌ای تمام تحریم‌های لغوشده در 2015-2016 را دستور داد، با «بازگشت کامل» مؤثر از 14 آبان 1397، که چارچوب رفع تحریم 2015 را وارونه کرد و بخش‌های نفت و بانکداری ایران را دوباره از نظام دلار جدا ساخت.

   چرایی این پیوند: بازگشت تحریم‌ها از نوامبر ۲۰۱۸ صادرات نفت ایران را ظرف یک سال حدود دو سوم کاهش داد، سقوطی مستقیم و به‌خوبی مستندشده در سهم سوخت از صادرات کالایی.

   ملاحظه: کاستی خاصی وجود ندارد: هم سازوکار (تحریم‌های ثانویه آمریکا بر خریداران نفت) و هم داده‌های صادراتی به‌خوبی مستند و از نظر زمان‌بندی همسو هستند.

   تأخیر اثر: ظرف شش ماه پس از بازگشت تحریم‌ها در نوامبر ۲۰۱۸.منبع: OFAC — May 2018 Guidance on Reimposing Certain Sanctions with Respect to Iran
7. 06۲۰۲۰اعلام همه‌گیری کووید-19همبستگیعلیت مورد انتظار

   اعلام سازمان جهانی بهداشت قرنطینه‌های همزمان جهانی، سقوط تقاضای نفت (نفت خام تگزاس در 31 فروردین 1399 برای مدت کوتاهی با قیمت منفی معامله شد) و محرک‌های مالی و پولی بی‌سابقه را در تمام کشورهای این پایگاه داده برانگیخت.

   چرایی این پیوند: ورود گردشگران بین‌المللی به ایران با اعمال محدودیت‌های سفر جهانی در سال ۲۰۲۰ سقوط کرد، اثری مستقیم و تقریبا جهانی همه‌گیری بر سفرهای فرامرزی.

   ملاحظه: بخش گردشگری ایران پیش از همه‌گیری نیز به دلیل محدودیت‌های بانکی و ویزایی مرتبط با تحریم دچار تنگنا بود.

   تأخیر اثر: بلافاصله، ظرف چند ماه.منبع: World Health Organization
8. ··۲۰۲۲حمله روسیه به اوکراینهمبستگیعلیت مورد انتظار

   این حمله تحریم‌های گسترده غربی علیه روسیه، شوک جهانی قیمت انرژی به سود دیگر صادرکنندگان نفت و گاز (ایران، عربستان سعودی، ونزوئلا که تا حدی مجدداً از سوی غرب برای تأمین عرضه مورد توجه قرار گرفت) و افزایش تورم اروپا که اسپانیا، پرتغال و یونان را متأثر کرد، به دنبال داشت.

   چرایی این پیوند: تحریم‌های غربی بر روسیه همکاری اقتصادی ایران و روسیه (تهاتر، مسیرهای تجاری دور زدن تحریم و موافقت‌نامه تجارت آزاد سال ۲۰۲۳) را عمیق‌تر کرد، تغییری ساختاری در روابط تجاری ایران که ریشه در این رویداد دارد.

   ملاحظه: مقیاس این تغییر در ارقام کل صادرات کالایی ایران در مقایسه با نقش همچنان غالب نفت متوسط است و بخش زیادی از همکاری افزایش‌یافته از کانال‌هایی می‌گذرد که به طور کامل در آمار رسمی تجاری منعکس نمی‌شود.

   تأخیر اثر: یک تا دو سال.منبع: OFAC — Russia-related sanctions

قوانین مرتبط

قوانین مرتبط با این سنجه. همبستگی یعنی این قانون تا چه اندازه با روند این سنجه همراه است، و علیت مورد انتظار یعنی تا چه اندازه انتظار داریم که این قانون نمودار را جابه‌جا کرده باشد. هیچ‌کدام ادعای اثبات نیست.

1. ۱۹۸۵همبستگیعلیت مورد انتظارقانون مقررات صادرات و واردات سال 1364

   این قانون که در سال ۱۳۶۴ به عنوان قانون سالانه تجارت خارجی تصویب شد، فعالیت تجاری صادرات و واردات را منوط به داشتن کارت بازرگانی می‌کند، کالاها را به گروه‌های مجاز، مشروط و ممنوع تقسیم می‌کند و اختیار صدور مجوز واردات را به وزارت صنعت، معدن و تجارت می‌سپارد.

   چرایی این پیوند: قانون مقررات صادرات و واردات سال ۱۳۶۴ قانون بنیادین ناظر بر کالاهای مجاز به تجارت، نظام صدور مجوز، فهرست کالاهای ممنوعه یا مشروط و سازوکار تعیین تعرفه در تجارت خارجی ایران است؛ این قانون ابزار حقوقی مستقیم پشت نظام تجاری پس از انقلاب است و همچنان قانون پایه‌ای است که مقررات سالانه صادرات و واردات بعدی آن را اصلاح می‌کنند.

   ملاحظه: جریان واقعی تجارت در این دوره بیشتر تحت سلطه جیره‌بندی اقتصاد جنگی (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، و سپس تحریم‌ها و چرخه‌های قیمت نفت بود؛ این قانون معماری حقوقی را تعیین کرد اما حجم مبادلات عمدتاً با این نیروهای بزرگ‌تر تغییر کرد.

   تأخیر اثر: اثر چارچوبی مستمر از زمان تصویب (۱۳۶۴) تا اصلاحات سالانه بعدی.
2. ۱۹۹۳همبستگیعلیت مورد انتظارقانون مقررات صادرات و واردات

   این قانون که در سال ۱۳۷۲ تصویب شد، چارچوب اصلی تجارت خارجی ایران را تعیین می‌کند، کالاهای صادراتی و وارداتی را به گروه‌های مجاز، مشروط و ممنوع تقسیم می‌کند و فعالیت تجاری صادرات و واردات را منوط به داشتن کارت بازرگانی می‌کند که توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت صادر می‌شود.

   چرایی این پیوند: قانون مقررات صادرات و واردات، قانون بنیادین ملی ایران است که چارچوب حقوقی کل تجارت خارجی را تعیین می‌کند و ابزار صریح تنظیم کالاهای قابل تجارت، مجوزها و اداره سیاست تجاری است.

   ملاحظه: حجم و ارزش تجارت به‌شدت تحت تأثیر قیمت نفت، رژیم‌های تحریمی و نرخ ارز است و این قانون چارچوب را تعیین می‌کند اما خود جریان‌های تجاری را رقم نمی‌زند.

3. ۲۰۱۶همبستگیعلیت مورد انتظارآيين نامه اجرايي شناسه هاي كالا و رهگيري ... ده 13 قانون مبارزه با قاچاق كالا و ارز

   این آیین‌نامه در سال ۱۳۹۵ نظام ملی شناسه‌گذاری و رهگیری کالا را زیر نظر وزارت صنعت، معدن و تجارت ایجاد کرد و واردکنندگان و تولیدکنندگان کالاهای اولویت‌دار مانند دارو، تلفن همراه، دخانیات و فرآورده‌های نفتی را موظف به ثبت شناسه و کد رهگیری کالا در سامانه جامع تجارت برای مقابله با قاچاق کرد.

   چرایی این پیوند: این آیین‌نامه ماده 13 قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز را با الزام درج شناسه و رهگیری کالا اجرایی می‌کند که کانالی واقعی برای اجرای گمرکی و افزایش سهم تجارت ثبت‌شده در کانال‌های رسمی و مشمول مالیات است.

   ملاحظه: مجموع تجارت کالای رسمی و درآمد گمرکی عمدتاً تحت تاثیر سیاست ارزی، تحریم‌ها و حجم کلی تجارت است و اثر حاشیه‌ای یک سامانه رهگیری کالا بر بازدارندگی قاچاق واقعی اما در این آمارهای تجمیعی به طور جداگانه قابل اندازه‌گیری نیست.

   تأخیر اثر: اجرای مرحله‌ای پس از تصویب در سال 1395